Hãy tưởng tượng cơ thể bạn là một cỗ máy vận hành nhờ năng lượng từ nhiên liệu – nhưng thay vì sử dụng nhiên liệu đó, nó lại tích trữ quá mức đến mức gây hại. Đây chính là những gì xảy ra trong bệnh Pompe, một rối loạn di truyền hiếm gặp do sự thiếu hụt enzyme acid alpha-glucosidase (GAA). Khi enzyme này không hoạt động bình thường, glycogen – nguồn năng lượng dự trữ của cơ thể – bị tích tụ quá mức trong cơ bắp, tim và gan, dần dần làm suy yếu chúng. Hiểu rõ về bệnh, phát hiện sớm và can thiệp kịp thời là chìa khóa quan trọng giúp kiểm soát căn bệnh nguy hiểm này.
Bệnh Pompe hay bệnh dự trữ glycogen loại 2 (GSD-II) là là một rối loạn di truyền lặn đơn gen nằm trên nhiễm sắc thể số 17, gây ra bởi đột biến gen GAA (17q25.3), chịu trách nhiệm mã hoá tổng hợp enzyme acid alpha glucosidase (GAA) – một enzyme tham gia vào quá trình chuyển hóa glycogen trong lysosome. ). Enzyme này đóng vai trò quan trọng trong việc phân hủy glycogen trong lysosome. Khi enzyme GAA bị thiếu hụt hoặc hoạt động kém hiệu quả, glycogen không được chuyển hóa bình thường mà tích tụ quá mức trong tế bào. Sự tích tụ này gây tổn thương mô và cơ quan, đặc biệt là cơ bắp, làm suy giảm chức năng vận động và hô hấp [2, 4].
Tỷ lệ mắc bệnh dao động khoảng 1:14.000 đến 1:300.000, phụ thuộc vào chủng tộc và vùng địa lý. Theo dữ liệu dịch tễ học toàn cầu về bệnh Pompe cho thấy trên 100.000 trẻ sinh sống có 2,0 trường hợp trẻ mắc bệnh; trong đó tỷ lệ mắc bệnh Pompe khởi phát ở trẻ sơ sinh trên toàn cầu là 1,0 trường hợp (95% CI: 0,5–1,5) trên 100.000 trẻ và tỷ lệ mắc bệnh Pompe khởi phát muộn khi sinh trên toàn cầu là 2,4 trường hợp (95% CI: 1,8–3,0) trên 100.000 trẻ [1].
Bệnh Pompe là bệnh di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường do các biến thể gây bệnh ở cả hai bản sao của gen GAA. Gen GAA nằm trên cánh dài của nhiễm sắc thể 17 (17q25.2-q25.3) và mã hóa cho enzyme GAA, chịu trách nhiệm xúc tác quá trình phân hủy glycogen trong thành glucose/đường đơn – chất cung cấp năng lượng cho mọi hoạt động của tế bào thông qua các liên kết α-1,4 và α-1,6. Đột biến ở gen GAA dẫn đến sản xuất mRNA không ổn định, ảnh hưởng đến một số quá trình, bao gồm tổng hợp protein, sửa đổi sau dịch mã, vận chuyển lysosome và chức năng phân giải protein của enzyme GAA.
Mặc dù bệnh Pompe do đột biến gen GAA gây ra, nhưng glycogen mới là “thủ phạm” thực sự. Khi glycogen liên tục tích tụ trong lysosome của mô cơ, nó gây tổn thương mô và cơ quan, cuối cùng dẫn đến sự suy giảm cơ tiến triển. Khi các cơ kiểm soát hô hấp chẳng hạn như cơ hoành và cơ liên sườn bắt đầu suy yếu, các vấn đề về hô hấp có thể xảy ra.
Bệnh Pompe là bệnh lý di truyền gây rối loạn thần kinh cơ
Biểu hiện lâm sàng của bệnh dự trữ glycogen loại II thay đổi rất nhiều tùy thuộc vào độ tuổi khởi phát triệu chứng, mức độ thiếu hụt GAA và các đột biến cụ thể liên quan. Các triệu chứng của bệnh Pompe khác nhau ở mỗi người và có thể bắt đầu ở các độ tuổi khác nhau từ lúc sơ sinh cho đến cuối tuổi trưởng thành. Nếu không được điều trị, các triệu chứng của bệnh Pompe thường gây tử vong.
Khoảng một phần ba số người mắc bệnh Pompe có một trong những loại khởi phát ở trẻ sơ sinh. Những người này có xu hướng không có hoạt động của enzyme GAA. Khoảng hai phần ba số người mắc bệnh Pompe có loại khởi phát muộn. Những người này có xu hướng có một số hoạt động của GAA, nhưng ít hơn những người không mắc bệnh Pompe. Nhìn chung, trẻ càng lớn khi các triệu chứng bắt đầu, bệnh sẽ tiến triển càng chậm và trẻ sẽ khỏe hơn.
Bệnh Pompe được di truyền theo kiểu lặn nhiễm sắc thể thường. Phân lớn bố mẹ của trẻ mắc bệnh chỉ mang một bản sao của gen đột biến mà không biểu hiện bất kỳ triệu chứng nào của bệnh. Bệnh ảnh hưởng đến cả bé trai và bé gái như nhau.
Khi cả bố và mẹ đều mang gen đột biến, con cái có:
Hiện nay, hai phương pháp điều trị cho bệnh Pompe như phục hồi hoạt động của enzyme và giảm sự tích tụ glycogen trong lysosome, đang được các nhà nghiên cứu khám phá. Bên cạnh đó, 2 liệu pháp Myozyme (Genzyme Corp., được FDA chấp thuận vào năm 2006) và Lumizyme (Genzyme Corp., được FDA chấp thuận vào năm 2010) là hai liệu pháp thay thế enzyme đã được chấp thuận trong điều trị bệnh Pompe xuất hiện ở trẻ nhỏ, tuy nhiên chi phí rất lớn. Phương pháp điều trị bệnh Pompe còn đòi hỏi sự theo dõi và chăm sóc đa chuyên ngành từ các chuyên gia y tế, bao gồm bác sĩ chuyên khoa tim mạch, bác sĩ chuyên khoa thần kinh và bác sĩ trị liệu hô hấp. Điều này giúp quản lý và điều trị hiệu quả các triệu chứng của bệnh.
Hiện nay, không có phương pháp phòng ngừa bệnh Pompe do đây là một bệnh di truyền lặn, khiến việc phát hiện trở nên khó khăn. Những người mang gen bệnh thường không có bất kỳ dấu hiệu rõ ràng nào, chỉ đến khi sinh con mắc bệnh mới phát hiện thì đã quá muộn. Vì vậy, trước khi có kế hoạch mang thai, các cặp vợ chồng nên kiểm tra sức khỏe, thực hiện các xét nghiệm sàng lọc, đặc biệt là đối với các bệnh lý di truyền như Pompe. Việc sàng lọc gen trước khi mang thai giúp giảm thiểu nguy cơ trẻ sinh ra mắc các dị tật hoặc bệnh di truyền nguy hiểm. Tại Biomics, chúng tôi triển khai gói sàng lọc di truyền chuyên sâu, giúp phát hiện sớm tình trạng mang gen bệnh Pompe và các bệnh gen lặn phổ biến khác ở bố mẹ với các lợi thế cụ thế như sau:
Sàng lọc di truyền tại Biomics Vietnam không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của cả gia đình và thế hệ sau. Nhờ đó, các cặp vợ chồng có thể chủ động đưa ra quyết định phù hợp, hướng tới một thai kỳ an toàn và khỏe mạnh.
