Vì sao tiền sản giật – bệnh lý thai nghén nguy hiểm cần được sàng lọc sớm từ quý I thai kỳ?

Bài viết dựa trên Quyết định 1154/QĐ-BYT (năm 2024) và các tài liệu chuyên ngành sản khoa hiện hành.

1. Tổng quan về tiền sản giật

Tiền sản giật (TSG) là một rối loạn đa hệ cơ quan xảy ra sau tuần thứ 20 của thai kỳ, có liên quan đến tình trạng giảm tưới máu bánh rau, dẫn đến tổn thương nội mô toàn thân, rối loạn chức năng thận, gan, hệ thần kinh trung ương, hệ tim mạch và huyết học.

Tiêu chuẩn chẩn đoán TSG (theo ACOG, 2020 và Bộ Y tế 2024):

– Tăng huyết áp mới xuất hiện sau 20 tuần:

• HATT ≥ 140 mmHg hoặc HATTr ≥ 90 mmHg (đo 2 lần cách nhau ≥ 4 giờ)
  Và một trong các dấu hiệu sau:

– Protein niệu ≥ 300 mg/24h hoặc protein/creatinine niệu ≥ 0.3 hoặc dipstick ≥ 2+

– Không có protein niệu nhưng có:

• • Giảm tiểu cầu < 100.000/mm³
  • Tăng men gan (AST, ALT ≥ 2 lần giới hạn trên)
  • Creatinin huyết thanh ≥ 1.1 mg/dL hoặc gấp đôi mức nền
  • Phù phổi
  • Rối loạn thần kinh trung ương (nhức đầu, co giật, thị giác mờ, mất tri giác…)

Tiền sản giật là bệnh lý thai nghén nguy hiểm cần được sàng lọc sớm ngay từ Quý I thai kỳ

2. Cơ chế bệnh sinh – Vì sao cần phát hiện sớm?

TSG không chỉ là tăng huyết áp đơn thuần. Cơ chế bệnh sinh phức tạp, bắt đầu ngay từ giai đoạn sớm của thai kỳ, gồm 2 giai đoạn:

2.1. Giai đoạn 1 – Rối loạn tái cấu trúc động mạch xoắn

• Tế bào nuôi không xâm nhập sâu vào lớp cơ tử cung → thiếu tưới máu bánh rau
• Gây tình trạng thiếu oxy mãn tính, tăng giải phóng các chất chống tạo mạch (như sFlt-1) và giảm yếu tố tăng trưởng nhau thai (PlGF)

2.2. Giai đoạn 2 – Rối loạn nội mô mẹ

• sFlt-1 gắn và bất hoạt PlGF/VEGF → rối loạn chức năng nội mô toàn thân
• Dẫn đến tăng kháng lực mạch máu, co thắt mạch, tổn thương thận, gan, não

Như vậy tổn thương bệnh lý bắt đầu rất sớm, dù biểu hiện lâm sàng thường xuất hiện muộn hơn → Đây là cơ sở khoa học cho việc sàng lọc ngay từ quý I.

3. Tại sao cần sàng lọc sớm trong quý I thai kỳ?

Sàng lọc sớm nhằm:

• Xác định thai phụ nguy cơ cao phát triển TSG sớm (<34 tuần) hoặc muộn (<37 tuần)
• Can thiệp bằng Aspirin liều thấp trước tuần 16 để phòng ngừa TSG sớm
• Lập kế hoạch theo dõi sát và cá thể hóa quản lý thai kỳ cho nhóm nguy cơ cao

Theo nghiên cứu ASPRE (2017), việc sàng lọc và điều trị bằng Aspirin (150mg/ngày) từ trước tuần 16 có thể:

• Giảm 62% tỷ lệ TSG sớm (<34 tuần)
• Giảm 38% tỷ lệ TSG nói chung

4. Phương pháp sàng lọc tiền sản giật quý I – Đa mô thức

Theo mô hình FMF (Fetal Medicine Foundation – Anh Quốc), đã được Bộ Y tế Việt Nam khuyến nghị triển khai:

Các thành phần đánh giá nguy cơ:

• Yếu tố mẹ: tuổi, chủng tộc, BMI, bệnh lý nền (THA, ĐTĐ, lupus, thận mạn…), tiền sử TSG
• Huyết áp động mạch trung bình (MAP): đo hai tay
• Siêu âm Doppler động mạch tử cung: chỉ số PI (pulsatility index)
• Chất chỉ điểm sinh hóa trong huyết thanh mẹ:
  • PlGF (Placental Growth Factor): yếu tố tạo mạch
  • PAPP-A (Pregnancy Associated Plasma Protein A): thay thế khi không có PlGF

Nguy cơ được tính toán bằng phần mềm FMF hoặc hệ thống Astraia

Ngưỡng nguy cơ cao:

• TSG <34 tuần: ≥ 1/150
• TSG <37 tuần: ≥ 1/100

5. Hướng xử trí khi phát hiện nguy cơ cao

Dự phòng bằng Aspirin liều thấp:

• Liều khuyến nghị: 80–165 mg/ngày, tốt nhất 150mg
• Bắt đầu càng sớm càng tốt, lý tưởng từ 11–13 tuần 6 ngày, trước 16 tuần
• Uống vào buổi tối, duy trì đến tuần 36 hoặc trước sinh 1 tuần
• Có thể hiệu chỉnh liều theo BMI mẹ để tối ưu hiệu quả

Bổ sung canxi:

• Liều ≥ 1g/ngày
• Đặc biệt cho thai phụ chế độ ăn thiếu canxi (<600mg/ngày) hoặc không dùng được Aspirin

6. Sàng lọc giai đoạn 2 (tuần 19–36) – Dự báo TSG ngắn hạn

Mục tiêu: tiếp tục giám sát nhóm nguy cơ cao và xác định khả năng xảy ra TSG trong vài tuần tới

Xét nghiệm:

• Tỷ số sFlt-1/PlGF – yếu tố tiên đoán mạnh cho TSG trong 1–4 tuần
• Ngưỡng: sFlt-1/PlGF ≥ 38 → nguy cơ TSG trong 7–14 ngày

Giúp quyết định: nhập viện, theo dõi nội trú, hoặc can thiệp sinh sớm.

7. Kết luận chuyên môn

• Tiền sản giật là bệnh lý đa cơ quan, bắt đầu âm thầm sớm nhưng hậu quả nghiêm trọng nếu phát hiện muộn
• Sàng lọc trong quý I (11–13 tuần 6 ngày) theo mô hình đa yếu tố (tiền sử mẹ,huyết áp trung bình, xung động mạch tử cung PI, xét nghiệm sinh hóa) giúp dự báo sớm nhóm nguy cơ cao khởi phát bệnh.
• Aspirin liều thấp – nếu dùng đúng thời điểm – có thể ngăn chặn khởi phát bệnh
• Sàng lọc TSG cần được tích hợp vào chương trình quản lý thai thường quy cho mọi thai phụ

Đề xuất cho các cơ sở y tế:

• Triển khai sàng lọc TSG quý I như xét nghiệm thường quy cho mọi thai phụ từ 11 tuần đến 13 tuần 6 ngày.
• Bồi dưỡng đào tạo bác sĩ sản khoa về mô hình FMF, kỹ thuật đo huyết áp và xung động mạch tử cung chính xác
• Đảm bảo cung cấp được xét nghiệm PlGF hoặc PAPP-A, liên kết với các trung tâm xét nghiệm đạt chuẩn

Quay lại bài trước

Biomics Vietnam tổng kết Quý 02/2025: Vinh danh những nỗ lực không ngừng & chúc mừng sinh nhật các thành viên sinh tháng 7

Read More

Bài tiếp theo

Gói xét nghiệm tiền sản giật quý I tại Biomics – Tích hợp nhiều chỉ số đánh giá nguy cơ Tiền sản giật và sức khỏe tổng quát cho thai phụ

Read More